Os torneiros de Berres: Onte, hoxe e mañá

A parroquia de Berres, no Concello da Estrada (Pontevedra), sempre estivo ligada ao oficio da tornería, do que é difícil aventurar a súa orixe ao tratarse dun oficio tradicional que foi pasando de xeración en xeración.

Aínda que hoxe somos poucos os torneiros de Berres que nos seguimos dedicando a isto, a nosa parroquia foi famosa pola habilidade e bo facer dos seus torneiros ata ben entrado o século XX.

De feito, cando as primeiras fábricas de mobles empezaron a establecerse na Estrada, alá polos anos 30 do século pasado, a maioría dos obreiros que traballaban nelas eran de Berres.

Un territorio singular

Berres está situada xusto ao lado do río Ulla, rodeado dun frondoso bosque de ribeira onde crece unha gran diversidade de árbores autóctonas. Isto significa unha gran abundancia de madeira de distintos tipos. A mellor materia prima para que os torneiros de Berres poidamos elaborar as nosas creacións.

Carballos (carballos), bidueiros (bidueiros), castiñeiros (castiñeiros), sabugueiros (sabugueiros), ameneiros (amieiros), freixos (freixos), conviven nun espazo no que o aproveitamento tradicional da madeira sempre foi respectuoso co bosque. A relación dos torneiros de Berres co bosque é unha auténtica simbiose.

Ademais, o río proporciónanos un terreo moi fértil, tanto para a agricultura como para o crecemento rápido do propio bosque. Auga, terra e bosque conviven en equilibrio.

A tornería de madeira non podería entenderse sen a presenza do río e os seus bosques.

Os torneiros de Berres, artesáns que aman a madeira desde o S. XVIII

Non sabemos con exactitude a orixe do oficio de torneiro en Berres. No catastro do Marqués de la Ensenada, realizado para organizar a cobranza de impostos para o rei Fernando VI a partir de 1749, xa figura un inventario de quen exerce o oficio de torneiro en Berres, entre os que o noso apelido Neira é o máis frecuente: «Reimundo de Neira, Domingo de Neira, José Rey, Alberto Trigo, Benito Blanco, Felipe Blanco, Juan de Neira, Sebastián de Neira, Juan Bernárdez, Pascual de Bascuas, Roque de Neira, Domingo de Neira, Andrés Blanco, Juan Figueira, Pascual de Neira, Mateo de Neira».

Naqueles tempos, a tornería era un oficio complementario á agricultura. O noso avó contábanos que o traballo se desenvolvía en casa nos momentos nos que non se podía traballar o campo, especialmente no inverno.

Utilizábase o chamado «torno de vara» que ocupaba un cuarto na casa. De aí pasouse ao torno de pedal e, xa no século XX, ao torno eléctrico, coa electricidade que os propios torneiros de Berres (acostumados facerse cargo de todo o proceso de produción, desde cortar e secar a madeira para fabricar as súas propias ferramentas ou vender as pezas nas feiras) xeraban aproveitando fórzaa da auga dos numerosos arroios da zona. Esa mesma electricidade utilizábase pola noite, cando non se traballaba, para iluminar as casas da aldea.

A proximidade do Pazo de Oca (coñecido como «o Versalles galego» pola magnificencia dos seus xardíns barrocos) só a 5 km de Berres, proporcionaba unha materia prima moi apreciada: a madeira de buxo (buxo) que abunda nos seus xardíns, unha madeira ideal para a tornería e que os torneiros de Berres eran os únicos autorizados a recoller cando os duros temporais do inverno derrubaban algúns destes exemplares, tal era a súa fama. Con ela fabricábanse utensilios e pequeno enxoval de cociña.

Os torneiros de Berres hoxe e mañá: Apostar polo deseño e a sustentabilidade

As mans dos torneiros de Berres crearon, ao longo dos últimos séculos, moitos dos utensilios tradicionais da cociña galega feitos artesanalmente en madeira: culleres e garfos, os celebérrimos pratos para o polbo, os morenillos para bater o chocolate e moitas pezas máis, como as billas para os toneles de viño do Ribeiro, que tamén se facían aquí.

Lamentablemente dos máis de 30 talleres de tornería que chegou a haber en Berres só sobrevivimos uns poucos. A competencia descarnada por facer o produto máis barato posible, unido aos produtos de baixa calidade e a baixos prezos importados de Asia, acabaron por facer economicamente inviables a maioría dos negocios.

Nós resistímonos a deixar que este oficio pérdase. Cremos que hai que coidar o produto, buscar novos deseños e potenciar as calidades do que facemos: traballo sostible, con materia prima de proximidade e de moi alta calidade, respectuoso cos bosques e coa contorna.

Por iso, seguimos elaborando moitas destas pezas coas técnicas e a paixón dos nosos devanceiros pero dándolles un aire máis actual. Isto permitiunos levar o oficio dos torneiros de Berres ata lugares tan insólitos e relevantes como a Tate Modern, onde se pode adquirir o noso crebanoces, un produto de longa tradición cun deseño elegante e moderno, no que utilidade e estética danse a man.