Cultura material: por que os obxectos cotiáns contan quen somos

A cultura material estuda a nosa relación cos obxectos e todo aquilo que estes poden revelar sobre unha sociedade. Unha culler, unha ferramenta, un recipiente ou un xoguete aparentemente insignificante poden falarnos de como vivían outras xeracións, que materiais tiñan ao seu alcance, como traballaban, que comían ou como se relacionaban.

En Atalanta Madera esta mirada resulta especialmente próxima: boa parte do noso traballo nace precisamente de observar obxectos vinculados ao territorio e ao oficio para preguntarnos que sentido poden seguir tendo hoxe.

Que é a cultura material?

Poderiamos definir a cultura material como o conxunto de obxectos, ferramentas, construcións e elementos físicos creados ou utilizados por unha sociedade.

Pero o seu verdadeiro interese comeza cando deixamos de observar unicamente a forma deses obxectos e preguntámonos por que existen así.

Unha antiga artesa fálanos do lugar que ocupaba o pan. Unha táboa de lavar explica determinados hábitos domésticos. Unha buxaina lembra unha forma de xogar e socializar. Un gramil conserva o coñecemento técnico de xeracións de carpinteiros.

Os obxectos son documentos. Só necesitamos aprender a lelos.

Cando o deseño aínda non se chamaba deseño

Moitos obxectos tradicionais xurdiron moito antes de que palabras como deseño, ergonomía ou sustentabilidade formasen parte do noso vocabulario. Con todo, estaban profundamente deseñados.

A súa forma respondía a unha función. Os materiais procedían xeralmente da contorna. As dimensións adaptábanse ao corpo e ao xesto necesario para utilizalos. E o coñecemento acumulado durante xeracións ía introducindo pequenas melloras.

A cultura material permite comprender precisamente esa intelixencia silenciosa. Unha culler de madeira non necesitaba explicar o seu deseño. Simplemente debía funcionar ben, resultar agradable na man e durar.

Obxectos que falan dun territorio

Os materiais tamén conteñen xeografía. A presenza histórica de determinados tipos de madeira, pedra, barro ou fibras naturais nos obxectos tradicionais non era accidental.

As comunidades traballaban fundamentalmente con aquilo que tiñan preto e desenvolvían un coñecemento extraordinariamente preciso sobre as súas propiedades.

En Galicia, a abundancia de madeira favoreceu a aparición de numerosos oficios vinculados a ela. En Berres, na Estrada, a tornería forma parte desa historia desde hai séculos. Alí producíronse pratos, culleres, utensilios para as adegas e numerosos obxectos destinados á vida cotiá.

A cultura material axúdanos así a entender que un obxecto pode pertencer a un lugar sen necesidade de levar o seu nome escrito.

Do obxecto tradicional ao deseño contemporáneo

Preservar esta herdanza non significa necesariamente reproducir exactamente as pezas do pasado. Tamén podemos interrogalas.

Que había de intelixente nelas? Que función resolvían? Que podemos conservar e que podemos transformar?

Esa reflexión está presente en pezas de Atalanta Madera como a xaboeira Ulla, inspirada nas antigas táboas de lavar, ou a Paneira-artesa, que recupera a memoria dun obxecto estreitamente relacionado coa cultura do pan.

Non buscamos converter o pasado en decoración. Interésanos utilizalo como materia para crear novos obxectos.

O cotián tamén merece ser conservado

Os museos preservaron durante séculos pinturas, esculturas, xoias e obxectos excepcionais. Con todo, para comprender como vivía realmente unha sociedade, os obxectos humildes poden resultar igualmente reveladores.

Que utilizabamos para cociñar? Con que xogabamos? Como almacenabamos os alimentos? Que ferramentas manexaban os artesáns? Aí reside boa parte do valor da cultura material: converte o cotián en coñecemento.

Deseñar tamén é decidir que continúa

En Atalanta Madera pertencemos a unha tradición familiar de torneiros que se remonta varias xeracións. Pero manter vivo un oficio non significa inmobilizalo. Significa permitir que evolucione.

Por iso interésanos recuperar técnicas, materiais e tipoloxías históricas e facelas dialogar co deseño contemporáneo.

Porque os obxectos non só contan quen fomos. Os obxectos que decidimos crear, utilizar e conservar tamén están a contar, agora mesmo, quen queremos ser.